Dossiers over vrouwengeschiedenis

Ogenblikken van geluk.
Onderzoek naar het fotoalbum van een Utrechtse vrouw

Edwin Maes

Enkele jaren geleden kocht ik in een tweedehands-winkel in Deventer drie familiealbums. Hoewel er slechts enkele data, plaats- en voornamen in stonden geschreven, zag ik direct aan sommige foto's dat de familie woonachtig moet zijn geweest in Utrecht. De fotoalbums, die beginnen in 1922 en eindigen in 1938, tonen ons intieme momenten uit leven van een gezin uit de gegoede burgerij. Nieuwsgierig naar de achtergrond van deze mensen besloot ik om de identiteit van de familie te achterhalen. Wie waren zij, wat was er van hun leven geworden, waarom en hoe waren deze albums door de familie verloren?

Bij het doorbladeren van de drie familiealbums valt op dat we steeds het portret van dezelfde vrouw tegenkomen. We zien haar als het ware naar de camera kijkend door de jaren heen veranderen van een verlegen meisje tot een zelfbewuste vrouw. Zij is ongetwijfeld de eigenaresse van de albums, en heeft ook zelf met de camera ogenblikken uit haar leven en woonomgeving vastgelegd. Niet alleen zijn de foto's soms wat onscherp, maar aan de hand van de krassen, duimafdrukken en slechte fixatie kan men opmaken dat deze door een amateur (de eigenaresse?) zijn ontwikkeld. Maar wie was zij?

Als aanknopingspunten voor het onderzoek dienen in eerste plaats de herkenbare huizen en plaatsen uit de binnenstad van Utrecht. Zo is in de loop der jaren de stadsbuitengracht een steeds terugkerend onderwerp. We zien tijdens verschillende jaargetijden de Singel met op de achtergrond het gebouw van de Sterrewacht. Als we ervan uitgaan dat de foto's vanuit het woonhuis zijn genomen dan moet het gezin aan de Maliesingel gewoond hebben. Helaas zijn er geen foto's van de voorgevel van het huis, wel zijn er veel foto's van de tuin. Als we deze bekijken en vergelijken met de stadskaart dan zien we enkele overeenkomsten. Er loopt achter het huis een spoorlijn en links van het huis ziet men in de verte gebouwen die lijken op het R.K. Verpleegtehuis St. Hieronymus.

In het gemeentearchief hoop ik via het bevolkingsregister meer te weten te komen. Via straat en huisnummer kun je op een woonkaart zien wie wanneer het pand bewoonde. Hoewel ik uit de foto's had opgemaakt dat het gezin vier kinderen telde, vind ik niet het juiste pand. Wel bevestigen de gevonden gegevens over de beroepen van de bewoners in deze straat mijn vermoeden dat het om een welgestelde familie gaat. In de straat wonen bijvoorbeeld artsen, fabrikanten, een hoogleraar, leden van de directie van de N.S. en de directeur van de Utrechtse Bankvereniging. Ook de adresboeken, waarin de hoofdbewoners van huizen zijn opgesomd, bieden in dit geval geen aanknopingspunt.
Opnieuw speur ik de foto's af op zoek naar kleine aanwijzingen. Uiteindelijk komt uit onverwachte hoek de oplossing; op een foto zien we het jongere zusje met haar vriend in een bloemenzee zitten. In haar hand heeft ze een 'oorkonde' met daarop helaas onherkenbare namen, maar wel is het woord 'verloving' te ontcijferen. Iets verder in het album komen we precies zo'n zelfde foto tegen van onze amateur-fotografe, maar dan zonder oorkonde. Boven deze foto's staan wel data. In de Utrechtse Courant ga ik op zoek, maar ik kom bij de eerste verlovingsdatum geen berichten tegen. Ook op de verlovingsdatum van onze fotografe op 28 augustus 1928 treffen we niets aan. Op aanraden van een archiefmedewerker blader ik de kranten van enkele dagen later ook door. In de krant van 30 augustus 1928 staat een klein berichtje waarin Hendrik van Driel en Cornelia Brand, adres Maliesingel 68, eenieder voor de bloemen bedanken die zij ontvingen naar aanleiding van hun verloving. Datum en straat komen overeen. Onze amateur-fotografe heeft een naam: Cornelia Brand!

We nemen nogmaals de woonkaart van Maliesingel 68 erbij. De hoofdbewoner is de arts Bernard Brand, hij heeft vier kinderen waarvan Cornelia de oudste is. Zij is geboren op 25 mei 1905 te Sluis, waar het gezin woonde voordat het zich in 1911 te Utrecht vestigde. Via de kaart blijkt ook dat er gemiddeld 2 dienstboden, waarvan sommige uit Duitsland afkomstig, in huis woonden.
Bij nadere bestudering van de albums zijn echter ook andere aanknopingspunten aan te wijzen. In een album zien we bijvoorbeeld ook, voor het eerst rond mei 1925, foto's van Cornelia op het natuurkundig lab en later in het Senaatsgebouw met medestudenten (let op het aantal vrouwelijke studenten!) en docenten. Cornelia studeerde natuurkunde aan de Utrechtse Universiteit en we kunnen haar gegevens achterhalen in het archief van de universiteit.

We zien op de foto's van het lab een studiegenoot die ook prive steeds vaker aanwezig is. Zij gaan samen op vakantie, verloven zich en zullen uiteindelijk op 28 juli 1934 in het huwelijk treden. Volgens de gezinskaart verlaat Cornelia Brand officieel op 8 augustus 1934 het ouderlijk huis. Hendrik van Driel werkt dan als natuurkundige aan het laboratorium van de Utrechtse Universiteit. Al snel na het huwelijk vertrekt het stel naar Rijswijk.
Wat gebeurde er daarna met Cornelia? Aangezien haar fotoalbums in een tweedehands winkel zijn terechtgekomen ga ik er van uit dat ze is overleden. Bij het Centraal Bureau voor Genealogie vraag ik daarom haar persoonskaart aan. Uit de kaart blijkt dat het echtpaar een zoon had. Cornelia is op 9 april 1993, een kleine twee jaar na haar man, overleden te Wassenaar. Hoe de albums in Deventer zijn terechtgekomen blijft een raadsel.

We weten nu van wie de albums zijn geweest, maar wat vertellen deze foto's over het leven van een welgestelde familie in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw? Opvallend aan fotoalbums die we aantreffen uit deze periode is, dat ze meestal toebehoren aan de welgestelde of middenklasse. Fotografie was een kostbare hobby en met name de lagere klasse liet dan ook zijn foto's in die tijd nog vooral bij een studiofotograaf maken.
Op de foto's van de familie Brand zien we het gezin ook vaak afgebeeld als trotse bezitter van een personenauto. Deze bevorderde de mobiliteit van het gezin. De familie Brand gaat jaarlijks in de maanden juli en augustus in binnen- en buitenland op vakantie. Evenals in vele andere familiealbums uit die tijd zien we dat met name Duitsland, Zwitserland en Frankrijk populaire vakantieoorden in het buitenland zijn. In eigen land zoekt men in de zomermaanden vooral het water op. We zien de familie Brand op het strand bij Noordwijk aan Zee, men gaat regelmatig zeilen op een meer bij Paterswolde of zwemmen in de Lek bij Tiel. De kiekjes geven ons vooral ook een idee hoe men in familiekring verjaardagen of vakanties vierde, welke kleding men droeg, hoe men woonde of hoe interieurs er uit zagen.

In hoeverre kunnen we deze foto's gebruiken als bronnenmateriaal voor historisch onderzoek? Een veel gehoorde kritiek is dat men bij het doorbladeren van deze oude fotoalbums vooral een aaneenschakeling ziet van louter gelukkige momenten. Het lijkt wel alsof de fotograaf slechts die gebeurtenissen wilde vastleggen, die hij zich later nog graag zou willen herinneren. foto's van verjaardagspartijtjes, bruiloften en vakanties zijn eerder regel dan uitzondering. Familiealbums zijn in die zin dan ook geen weergave van het leven zoals het werkelijk geweest is. De onderwerpen die Cornelia bijvoorbeeld fotografeerde zeggen iets over wat zij belangrijk vond en wat haar bezighield. Zo zien we wel regelmatig de huisdieren, maar worden de dienstboden nooit op de foto's afgebeeld, terwijl er toch steeds twee in huis woonden. Deze persoonlijke visie van de fotograaf op de werkelijkheid zorgt er wel voor dat we de foto's kritisch dienen te interpreteren.
Toch vertellen de amateurfoto's ons iets over de cultuur van het dagelijks leven, zij tonen ons de intimiteit van het gezin, informatie die we niet of nauwelijks uit andere bronnen kunnen halen. Zo laten de in die tijd populaire studiofoto's voornamelijk serieus in de lens kijkende op z'n zondags geklede mensen zien, met op de achtergrond slechts een stoel, tafel of kitscherig decor. Het poseren en het ensceneren komen we in veel mindere mate tegen in de familiealbums.
Door de fotoalbums van Cornelia Brand krijgen we naast de vertrouwde kiekjes ook een ander beeld van het gezin te zien. We zien de kinderen spelen in de tuin, lezen in de woonkamer, schaatsen op de gracht, surprises maken voor Sinterklaas, bessen ritsen in de keuken en boodschappen doen in de stad. Juist die onbevangenheid waarmee een tijdsbeeld wordt geschetst maakt de amateurfoto's zo waardevol als historische bron.

Dit artikel verscheen eerder in: GM kwadraat 2 herfst 2002, pp. 4-7