Dossiers over vrouwengeschiedenis

Zij daagt niet uit, zij is verwonderd, zij maakt blij,
omdat god in haar zo goed is en nabij.

De heilige Gemma Galgani

Heilig verklaard worden betekent dat iemand gedurende zijn of haar leven door vroomheid en goede werken heeft uitgemunt en waarvan de kerk verklaard heeft dat deze persoon openlijk vereerd mag worden. Ik citeer hier het woordenboek.
Heilige vrouwen dienden - en dienen - vaak tot voorbeeld. Zoals Jeanne d'arc en Hildegard van Bingen. Momenteel wordt weer veel onderzoek gedaan naar en geschreven over heilige vrouwen. Bovendien is er weer aandacht voor heiligen als rolemodels voor de huidige generaties vrouwen.

Lizzy Jongma

Maar, niet alle heiligen hebben uitgeblonken in strijdbaarheid, intellect of het verrichten van goede werken. Naast strijdbare heiligen en heiligen die uitmuntten in geschriften is er een grote groep heilige vrouwen die ik, vanuit huidig perspectief, "heilige freaks" zou willen noemen.
Het betreft hier vrouwen als Mariëtta (Maria) Goretti, die heilig verklaard is omdat zij stierf gedurende de strijd tegen een verkrachter. Ze stierf voordat hij haar kon verkrachten. Zelfs Bernadette van Soubirous (van Lourdes) verdiende het, volgens haar tijdgenoten, om heilig verklaard te worden, omdat ze te dom was om zoiets als een Maria-verschijning zelf te verzinnen.

In dit artikel zal ik het leven van een andere heilige belichten, wiens voorbeeldfunctie op zijn minst twijfelachtig genoemd mag worden: Gemma Galgani.
Mijn belangstelling voor deze heilige is van persoonlijke aard. Mijn grootvader leed aan de ziekte van Bechterev, een vergroeiing van de ruggewervel. In de tijd dat deze ziekte zich bij hem openbaarde, in de jaren dertig, wist men echter niets van dergelijke aandoening. Maandenlang werd hij voor reuma behandeld en al snel was hij zowel psychisch als lichamelijk een wrak. Totdat een priester zich over hem begon te ontfermen. Deze man, aan wie ik indirect mijn bestaan aan dank, steunde mijn grootvader en gaf hem tot slot een relikwie. Een stukje van de mantel van de heilige Gemma Galgani.
Als iemand ziek was, steun kon gebruiken of een examen moest afleggen, werd dit relikwie altijd meegegeven en alle vrouwen in mijn familie dragen de naam Gemma.
Op mijn vraag wie die Gemma eigenlijk was, kon niemand mij echter antwoord geven. Zij was altijd aanwezig, maar niemand wist wie ze geweest was, of waarom de priester mijn opa juist een relikwie van haar had gegeven. Dus ben ik op zoek gegaan naar deze vrouw.
Maar misschien was het verstandiger geweest als ik niet getracht had het Gemma-mysterie te ontrafelen.

Gemma Galgani (1878 - 1903)
Gemma Galgani werd in Camigliano (noord-Italië) geboren als oudste dochter in een gezin met acht kinderen. Het gezin, dat kort na de geboorte van Gemma naar Lucca verhuisde, was niet onbemiddeld en zeer godsdienstig. Volgens haar biograaf viel Gemma al vroeg op doordat zij nog vromer was dan andere kinderen van haar leeftijd. Tevens was ze "vroegrijp verstandig": als haar vader haar wilde knuffelen rende ze huilend weg.

Bidprentje. "Lieve Jezus, ik wil een slachtoffer voor de zondaars zijn. H. Gemma van Jezus, bid voor ons." Eigendom van de auteur.

Op religieus gebied onderscheidde zij zich dusdanig dat ze reeds op negen jarige leeftijd haar heilige communie mocht doen. Volgens de overlevering openbaarde Jezus zich toen voor het eerst aan Gemma. De rest van haar leven zou hij haar geregeld "bezoeken".
In de daarop volgende jaren studeerde Gemma hard en begon ze steeds vuriger te bidden en te versterven (zich te onthouden van aardse genoegens). Ze at weinig, of niet, en gaf haar sieraden en kleren weg.
Op haar zestiende overleed haar broer plotseling en werd Gemma ernstig ziek. Ze lag drie maanden aan bed gekluisterd en moest haar studie opgeven. Als oudste dochter begon ze nu het huishouden te verzorgen.
Gedurende en na haar ziekte begonnen de visioenen van Jezus toe te nemen. Zij zag altijd de lijdende Jezus, dat wil zeggen de gekruisigde. Zij beschouwde zichzelf als zijn bruid en ze wilde delen in zijn smarten. "En haar gebeden werden verhoord" stelt Molenaar wel erg luguber:" want nauwelijks genezen van haar dodelijke ziekte, kreeg zij in haar voet een de verschrikkelijke pijn van been-eter [een chronische etterende beenontsteking, meestal van tuberculeuse aard, L.J.]. Eerst in stilte heldhaftig verdragen, verergerde die pijn zo zeer, dat zij haar kwaal niet langer verbergen kon: een operatie bleek nodig, die zij in volle bewustzijn doorstond."( Molenaar, Brieven, 6-7)
Kort daarna overleed haar vader aan keelkanker, haar moeder was ze reeds op zeven jarige leeftijd verloren, en Gemma werd ondergebracht bij een rijke oom en tante. Gemma was inmiddels een mooie, jonge vrouw (de foto's van haar stammen uit deze tijd), die de aandacht begon te trekken van jongens. Tot haar eigen schrik, want haar vereenzelviging met Jezus nam dergelijke proporties aan dat ze een gouden horloge wegsmeet omdat haar "gekruisigde bruidegom" in armoede was gestorven.
Misschien was ze wel blij dat ze, nog nauwelijks genezen van haar beenontsteking, nu een nieraandoening kreeg en een ontsteking aan haar ruggegraat. Ze werd terug naar haar broertjes en zusjes gestuurd. Haar ziekte verergerde al snel en ze moest opnieuw geopereerd worden: weer zonder verdoving. De situatie verergerde echter alleen maar en de familie verwachtte dat de 21-jarige Gemma zou overlijden. Ze genas echter, van de ene op de andere dag. Naar eigen zeggen had ook de zalige Gabriël, een vroeg gestorven Passionist (een kloosterorde), die nu ook in haar visioenen verscheen dit bewerkstelligd.
Tijdens haar ziekte legde Gemma een gelofte van eeuwige zuiverheid af en vatte het plan op om in een klooster in te treden. Geen enkel klooster was, gezien haar lichamelijke conditie, echter bereid haar toe te laten treden.
Na haar wonderbaarlijke genezing, in het jaar 1899, begon Gemma te stigmatiseren. De reeds genoemde biograaf verhaalt bloemig over deze gebeurtenis: God zou tot Gemma gezegd hebben hoe ze Jezus werkelijk moest beminnen: "ziet gij dit kruis, deze doornen en deze spijkers, dit uitgebloed lichaam, deze kneuzingen en wonden? Dat is het werk van de liefde [...] Wilt gij Mij wezenlijk beminnen? Leer dan eerst lijden: want lijden leert beminnen." (Molenaar, Gemma, 48) En zo gebeurde het dat Gemma, tot ontsteltenis van haar familie en omgeving, elke donderdag vanaf acht uur 's avonds tot vrijdag drie uur 's middags de wonden van Jezus "mocht ontvangen. Zelfs de doornenkroon bleef haar niet bespaard."
Daar dit niet verborgen kon blijven, en de buurt er al snel schande van sprak, werd Gemma onder toezicht van de kerk gesteld. Pater Geramo zou haar gedurende de drie jaar die ze nog te leven begeleiden en "veelsoortige experimenten" op haar uitvoeren. Hij kwam tot de conclusie dat Gemma geen simulante was, maar werkelijk door God bezocht werd.
In het jaar 1902 werd Gemma opnieuw ernstig ziek. Nog bijna een jaar zou zij aan haar bed gekluisterd zijn: op paas-zaterdag 1903 overleed ze. "Dit slachtoffer der goddelijke liefde, en vanuit het maagdelijk lichaam verspreidde zich een fijne geur in de sterfkamer" (Molenaar, Brieven, 9).

Bidprentje. Eigendom van de auteur.

Voorbeeldige Gemma
De vraag waar ik mee ben blijven zitten is, waarom juist deze vrouw heilig verklaard is.
Volgens M. Molenaar, die verantwoordelijk was voor het verspreiden van het gedachtengoed van Gemma in Nederland, "behoort zij tot de heiligen, die het meest het katholieke vroomheidsleven beïnvloeden zowel door de kracht van haar voorspraak als door haar aantrekkelijke voorbeeldigheid" (Molenaar, Brieven, 9). Het streven van Gemma Galgani was, volgens hem, heiligheid. Haar hele leven was erop gericht één te worden met de lijdende Christus en zo met Gods wil. Het zich losmaken van het lichaam, in extase raken, en stigmatiseren heeft te maken met de mystieke vorm van godsdienst belijdenis.
Dergelijk levensdoel noch dergelijke vorm van godsdienst belijdenis passen binnen ons huidig concept van religiositeit. In haar eigen tijd noemden veel mensen Gemma al een hysterica; in onze tijd zou ze in een kliniek terecht gekomen zijn, in plaats van heilig verklaard worden.

Volgens Rudolph Bell was Gemma Galgani de laatste in een lange traditie van vrouwen die zichzelf verminkten en verstorven. In zijn onderzoek naar de relatie tussen ziekelijkheid en heilige vrouwen beschrijft hij een lange traditie, beginnend in de twaalfde eeuw en doorlopend tot in onze tijd, van vrouwen die op vergelijkbare wijze heiligheid nastreefden.
Volgens hem is de ziekelijkheid van deze vrouwen, in dit verband legt hij een relatie met anorexia nervosa, de enige wijze waarop zij zich konden verzetten tegen hun omgeving. Ziekte bood een mogelijkheid te ontsnappen aan hun rol en de mogelijkheid om terug te vallen in een "passieve kinderlijke rol" (Bell, Sancta, VI). Een andere verklaring, die veel anorexia patiënten zelf aandragen, is dat zij hun familie of omgeving willen "redden". Door de rol van "zondebok" op zich te nemen trachten deze vrouwen het onbehagen van de omgeving op zich te richten, zodat de anderen niet geconfronteerd worden met pijnlijk zelfinzicht.
Met name deze laatste verklaring lijkt op Gemma van toepassing. Door haar ziekelijkheid af te doen als een daad van verzet, lijkt me te ver gaan. Bell stelt dat deze vrouwen zich verzetten tegen de geldende normen binnen het huwelijk of binnen de kloostermuren: Gemma wilde juist graag in een kloosterorde opgenomen worden en was in haar eigen visie een getrouwde vrouw.
Aannemelijker is de reddingsdrang die Gemma gevoeld zou kunnen hebben: zij zag zichzelf letterlijk als zondebok. De zonden van de wereld diende zij te dragen om één te worden met Jezus, die op zijn beurt de zonden van de mensheid op zich nam. Ze verhaalde in al haar brieven over de zonden die ze had begaan, of waar ze voor moest lijden. Het lijkt mij dat haar religieuze gevoelens oprecht waren, maar haar lijden resulteerde er inderdaad in dat haar hele familie de aandacht op de ziektes van Gemma richtten, waardoor het overlijden van de broer en de ouders en het verlies van inkomsten naar de achtergrond verdrongen werden.
De goede werken van Gemma zouden kunnen zijn, dat zij de emotioneel en materieel onstabiele familie Galgani in stand hield. De basis voor heiligheid lijkt mij echter te smal. Na Gemma wonnen de inzichten van Freud, zelfs binnen de katholieke kerk, snel terrein waarmee een einde kwam aan een lange traditie van "heilige freaks".

Tot slot is het meest opvallende aan Gemma niet haar strijdbaarheid noch haar intellect: het is de snelheid waarmee ze heilig is verklaard. Dertig jaar na haar overlijden (op 13 mei 1933) werd ze zalig verklaard en op 2 mei 1940 werd ze heilig verklaard. Jeanne d'arc werd bijvoorbeeld pas na zeven eeuwen heilig verklaard. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat, met de naderende oorlogsdreiging, de kerk een boodschap uitzond: men moet zijn of haar lot en lijden dragen. Het pausdom heeft echter geweigerd de spirituele ervaringen van Gemma te becommentariëren of goed te keuren.
De priester die mijn opa het relikwie van Gemma gaf heeft óf gedacht dat mijn grootvader door zijn lijden dichter bij God zou komen (wat overigens nooit gebeurd is) óf had de bedoeling te tonen dat er mensen waren die ergere pijnen hadden gekend. Ik hou het maar op die laatste verklaring.

Literatuur

Rudolph M. Bell, Sancta Anorexia. Vrouwelijke wegen naar heiligheid. Italië 1200-1800 (Amsterdam, 1985).

M. Grever, Strijd tegen de stilte. Johanna Naber (1859-1941) en de vrouwenstem in geschiedenis (Hilversum 1994).

P. Hyacintus, Brieven van de heilige Gemma Galgani. Gerangschikt en van aantekeningen voorzien, met een inleiding van M. Molenaar (Haarlem, 1959).

M. Molenaar, Gemma van Lucca (Nijmegen-Utrecht, 1937).
G. de S. Stanislao, Gemma Galgani. de Serafijnsche Maagd van Lucca (1878-1903) (Leiden 1912).