Dossiers over vrouwengeschiedenis

Vrouwen in de antieke Griekse tragedie

Arnold de Raad jr.

Vrouwen in het antieke Griekenland hadden lang niet zoveel vrijheden als wij hier tegenwoordig gewend zijn. De Atheense maatschappij werd geregeerd door mannen. Ten aanzien van vrouwen golden er ongeschreven regels die zeiden dat ze vooral afgesloten moest blijven. Vrouwen mochten bijvoorbeeld niet aan politiek doen, of in het openbaar een toespraak houden. Wel konden ze bepaalde religieuze posten vervullen. Tegenwoordig nuanceert men dat beeld enigszins: vrouwen mochten wel naar buiten, maar moesten daarvoor altijd een legitimatie hebben: dat ze water gingen halen, op bezoek gingen bij een zieke, of naar de markt om dingen te kopen of verkopen.

Een uitzondering vormen vrouwen in de tragedies van Aischylos (525/524-456 v.C.), Sophocles (± 496-406 v.C.) en Euripides (±480-406 v.C). Deze werden opgevoerd tijdens de Grote Dionysia, een Atheens religieus feest waarbij ook competities hoorden op het gebied van de dramatische opvoering. Van de drie schrijvers is slechts één overgeleverd stuk bekend waarin geen vrouwen voorkomen. Van de drie staat vooral Euripides bekend om zijn interesse in de psychologie van de vrouw. Bekende namen zijn Medea, Klytemnestra, Elektra. De stof voor deze stukken kwam uit de mythologische verhalen die in Griekenland circuleerden. Deze werden door de dichters bewerkt en vaak toegesneden op actuele problemen waar de Atheense samenleving mee te kampen had.

Wat opvallend is aan de vrouwen die optreden hebben is dat vele van hen de rol van "sterke vrouw" vervullen- Klytemnestra bijvoorbeeld vermoordde haar man Agamemnon, koning van Mycene, die de leiding had over de expeditie naar Troje, omdat hij in dat kader hun dochter Iphigenia geofferd had aan Artemis. Toen ze de daad eenmaal voltrokken had, nam zij zelf het heft in handen en ging regeren met haar minnaar. Een situatie die in het echte Griekenland ondenkbaar was. Elektra, haar dochter, zou later met haar broer Orestes wraak nemen voor deze moord. Klytemnestra en Aegisthos werden door hen om het leven gebracht.

Toneel is, ook in het antieke Griekenland geen directe spiegel van de realiteit. Ten eerste werden de stukken geschreven door mannen (zoals vrijwel alle bronnen die we over hebben uit die periode), en wordt dus niet duidelijk hoe de vrouwen zichzelf en hun positie zagen. Van Euripides is wel beweerd dat hij een "vrouwenhater" was; in een stuk van Aristofanes, de komediedichter, beramen de vrouwen van Athene een wraakactie omdat het met hen altijd zo slecht afloopt in zijn tragedies (in de Thesmophoriasuzae, "Vrouwenfeest" in de vertaling van Hein van Dolen).Ook is van belang in het oog te houden dat het moeilijk is zo niet onmogelijk om aan een kunstwerk absolute gegevens te ontlenen met betrekking tot de situaties die deze weergeven (zie Klytemnestra: geen voorbeeld uit de realiteit). De verklaringen die tegenwoordig voor de prominentie gegeven worden lopen dan ook sterk uiteen, en vormen nog altijd een belangrijk onderzoeksterrein voor historici en classici.

Literatuur: Algemeen

Eén familie, acht tragedies - Aeschylus, Sofokles, Euripides (Atnenaeum-Polak & van Gennep 1998) Deze bundel bevat de tragedies die gecentreerd zijn rond het mythisch geslacht van Pelops, de familie van Agamemnon.Bij dezelfde uitgever zijn vele andere tragedies verschenen; ook uitgeverij AMBO heeft een aantal titels ter beschikking

Van Erp Taalman Kip, A.Maria., Bokkenzang. Over Griekse tragedies. (Athenaeum-Polak & van Gennep 1997) Een korte algemene inleiding, geschreven door een specialiste op dit gebied

Moormann, E.M. en W. Uitterhoeve, Van Achilleus tot Zeus. De klassieke mythologie in de Kunst. (SUN 1987; ook als rainbowpocket verschenen).
Korte beschrijvingen van de belangrijkste figuren uit de klassieke mythologie, waaronder veel vrouwen.

Gespecialiseerde studies/artikelen

Sicking, C.M.J. (1989), "Het gelijk van Jason", in: Lampas: Tijdschrift voor Nederlandse classici 22:4
Over het conflict tussen Medea en Jason in Euripides' stuk Medea.