Vrouwengeschiedenis per week

Week 49
2 december 2002 - 8 december 2002

Johanna van Woude: schrijfster, moeder en moordenares?

Op 26 november 1904 overleed in Utrecht Sophia van Wermeskerken-Junius, beter bekend als de schrijster Johanna van Woude. Enkele bewonderaars richtten dertig jaar later een grafmonument voor haar op dat nog steeds te vinden is op de Utrechtse begraafplaats Kovelswade.
Johanna van Woude schreef Hollandsch Binnenhuisje, een bestseller. Dit boek verscheen voor het eerst in 1888 en werd in de veertig jaar daarna zestien keer herdrukt. In Hollandsch Binnenhuisje wordt het gezinsleven van Hein en Truus Smeder en hun twee kinderen beschreven. Een idylllisch bestaan waarin weinig schokkends gebeurd. Het boek leverde van Woude veel kritiek op van de 'moderne' Tachtigers, die haar stijl en onderwerpskeuze niet bepaald vooruitstrevend vonden. Maar ook door de eerste feministen uit die periode werd Van Woude niet bijzonder gewaardeerd. Zij maakte er geen geheim van dat zij het huwelijk de meest ideale bestemming voor de vrouw vond.
Het leven van de schrijfster zelf, Sophia van Wermeskerken-Junius was heel anders dan in Hollandsch Binnenhuisje werd omschreven. Zo combineerde zij het moederschap met het schrijven van boeken en het redigeren van het meisjestijdschrift De Hollandsche Lelie. Haar eigen huwelijk leek bovendien totaal niet op het droomhuwelijk uit haar boek, het liep na vijftien jaar zelfs uit op een echtsscheiding.
Vlak voor deze scheiding werd Van Woude door haar echtgenoot ook nog eens beschuldigd van een poging tot vergiftiging waarvoor ze drie weken in voorarrest heeft gezeten. Deze verdenking is echter nooit bewezen. De huishoudster, die de poging tot vergiftiging zou hebben gezien, werd drie maanden na de scheiding de nieuwe mevrouw van Wermeskerken.
Na de scheiding ging het met Johanna geestelijk steeds slechter. Ze leed aan achtervolgingswaan en moest in 1902 worden opgenomen in het Utrechtse Willem Arntszhuis waar ze in november 1904 overleed aan 'hersenverweking'.
Haar grafmonument laat zien dat haar populariteit als schrijfster en moeder in stand was gebleven. Ondanks de kritiek van de Tachtigers werden haar boeken zeer veel gelezen, mede door het voor die tijd wat lossere taalgebruik. Bovendien was de inhoud van haar boeken voor velen zeer herkenbaar. Enige waardering voor haar werk is ook te vinden in het feit dat Johanna van Woude tot de eerste dertien vrouwen behoorde die in 1893 tot de maatschappij der Nederlandse Letterkunde werden toegelaten.


Meer lezen:
Literatuur tussen Romantiek en realisme: andere schrijvers/schrijfsters in de periode 1830-1880, door J. te Winkel
Over Annie Foore, de zus van Johanna van Woude en andere negentiende eeuwse schrijfsters