Historica inhoudsopgave

De tweede Historica van 2020 Historica bevat een mooie reeks artikelen die gendergeschiedenis in al zijn diversiteit belicht. Komen aan bod: vrouwen in het vleeshouwersambacht in Antwerpen in de 15de en 16de eeuw, mannelijkheid in de portretkunt van de 17de eeuw, de positie van Etta Palm d’Aelders ten tijde van de Franse revolutie, vrouwelijke militairen tijdens de Indonenische dekolinisatieoorlog, en de uitdagingen om de biografie van de Surinaamse Moesje Temmes te reconstrueren. Voor genderview sprak Eline Huyghens met Katrien De Graef (UGent), die gespecialiseerd is in de sociaaleconomische geschiedenis van de Oud-Babylonische periode. Zoals steeds staat deze genderview volledig online.

/ Politieke geschiedenis /

De vrouwen van 1923. Vrouwen gekozen in Nederlandse gemeenteraden, ná de invoering van het algemeen kiesrecht

Honderd jaar algemeen kiesrecht in Nederland was een mijlpaal, maar wat gebeurde er daarna? Dit artikel werpt, op basis van diepgaand bronnenonderzoek, licht op de effecten van het actief vrouwenkiesrecht op de samenstelling van de gemeenteraden. Voor het eerst krijgen we een beeld van de vrouwen die in 1923 zitting namen in de gemeenteraden in het hele land. Dat leidt tot een verrassende conclusie over de partij die het meest van het nieuwe stelsel profiteerde.
Margit van der Steen

/ Sociale geschiedenis /

Toekomstperspectieven en tijdsbeleving van jongens en meisjes in opsluiting (1927-1957)

In de eerste helft van de twintigste eeuw kwamen in West-Europa talloze kansarme jongeren met probleemgedrag terecht in een heropvoedingsinstelling. Als onderdeel van hun ‘morele heropvoeding’ besteedden de jongeren een groot deel van hun tijd aan werken. De jongens werden voorbereid op een beroepsloopbaan met laaggeschoolde handenarbeid, de meisjes werden klaargestoomd voor het huishouden. In dit artikel onderzoek ik de toekomstperspectieven van jongens en meisjes uit kansarme milieus, hoe deze perspectieven werden vertaald in de heropvoedingspraktijken en in het bijzonder hoe de jongeren zelf zich uitlieten over hun opsluitingstijd en hun toekomstvisies. Uit de egodocumenten van de jongeren blijkt dat de beleving van de opsluitingstijd en de toekomstvisies verbonden waren. Ik gebruik de Belgische heropvoedingsinstellingen van Mol en Brugge als casestudy.
Laura Nys

/ Genderview /

Susan Legêne: Hoe we ons in het heden verhouden tot het verleden

Susan Legêne is hoogleraar Politieke Geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Daarnaast was zij tot eind 2019 voorzitter van het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap (KNHG). Zij promoveerde in 1998 op het onderwerp de negentiende-eeuwse Nederlandse cultuur van het imperialisme. In 2017 was zij voor Historica gasthoofdredacteur voor het themanummer ‘Burgerschap’. Centraal stond de stelling dat burgerschap geen status is, maar dat het op individueel niveau een geschiedenis heeft die telkens kan veranderen. Sinds januari 2020 is zij decaan van de Faculteit der Geesteswetenschappen aan de VU.
Greetje Bijl

/ Vroegmoderne tijd /

Mevrouw d’Ailimont, een grensoverschrijdende achttiende-eeuwse hofdame

In het historisch onderzoek naar hofdames is de aandacht vooral uitgegaan naar grote, prestigieuze hoven waar zij een representatieve rol vervullen. Aan kleine hoven kunnen hun taken heel anders liggen. In deze casestudy staat een hofdame aan een klein hof in de achttiende eeuw centraal: mevrouw d’Alimont. Zij verwerft een vertrouwenspositie en krijgt zo de taak om de overdracht van een vorstendom in goede banen te leiden, iets wat normaliter is voorbehouden aan een man. Ze slaagt met verve in haar opdracht en geniet een voor een vrouw ongekende handelingsvrijheid. Dat moet wel tot gedonder leiden en dat doet het dan ook.
Joost Welten

/ Middeleeuwen /

Felle vrouwen met mortierstokken. Kroniekschrijvers over vrouwen en geweld in laat middeleeuwse opstanden

In zijn uitgebreid verslag over het Beleg van Nieuwpoort (20-28 juni 1489) windt de Bourgondisch-Habsburgse broodschrijver Jean Molinet er geen doekjes om: de Nieuwpoortse vrouwen vochten het felst en dapperst tijdens de belegering van de stad. Kroniekschrijvers reduceerden de rol van vrouwen in conflicten, oorlogen en opstanden echter vaak tot clichés. Vrouwen waren antirevolutionair, deden dienst als spionnen of stookten familieleden tegen elkaar op. Toch is het belangrijk om dergelijke stereotiepe portretten van middeleeuwse vrouwen diepgaander te analyseren. Vaak is er een onderliggende boodschap of kunnen we op een impliciete manier iets leren over rolpatronen in de middeleeuwse samenleving.
Lisa Demets

/ Middeleeuwen /

“Attende, Theodora”. Een blik op gender in de het hoogmiddeleeuwse Speculum Virginum

“Wanneer een man van uitzonderlijke schoonheid en gestalte, onderscheiden van anderen en beroemd door zijn glorieuze rijkdom en edele afkomst, zich tot de schaduw van ijdelheid wendt, is het niet verwonderlijk […], maar wanneer een vrouw, voor wie niets zwakker is dan haar geslacht, naar de hoogte stijgt, dan lijkt ze op een monster.”1 We lezen een fragment uit het Speculum virginum. Dit is een middeleeuws didactisch-moraliserend handboek, waarbij de auteur aan de hand van een fictieve dialoog tussen de spirituele leermeester Peregrinus en zijn leerlinge, een non genaamd Theodora, aantoont hoe een non hoort te leven binnen de kloostermuren. Bovenstaand fragment verkondigt een boodschap waar een 21ste-eeuwse feministische geest ietwat ongemakkelijk van wordt. Voor hoogmiddeleeuwse klerikale bronnen is een dergelijk citaat allesbehalve vreemd. Dit artikel onderzoekt de houding in het Speculum virginum tegenover gender(on)gelijkheid en benadrukt het belang om hoogmiddeleeuwse bronnen in al hun complexiteit te bestuderen.
Ine Calmeyn

Het herfstnummer van Historica bevat een rijke waaier artikelen die gendergeschiedenis behandelen van de Oudheid tot de vroegmoderne tijd. Je leest over woede en de emotionele vrouw in de antieke filosofie (Tinneke Melkebeek), de invloed van burggravinnen in het Vlaanderen van de 11de tot de 13de eeuw (Hanne Van Regenmortel), gynaecologische geschriften uit de 16de eeuw (Lisa Carrette) en het vroegmoderne straatleven in Amsterdam (Bob Pierik). Voor genderview sprak Jonas Roelans met Henk de Smaele, hoogleraar aan de Universiteit Antwerpen over zijn onderzoek naar (onder meer) de geschiedenis van mannelijkheid. Dat interview staat integraal online.

cover Historica 2019 1De eerste Historica van 2019 bevat een mooie variatie aan artikelen: over de participatie van vrouwen aan het waterbeheer in de vroegmoderne tijd, ongehuwde moeders in 18de-eeuws Antwerpen, de veranderende omgang met huiselijk geweld eind 19de - begin 20ste eeuw, en de Nederlandse militaire vrouwencorpsen tijdens WOII. Daarnaast een mooie genderview met afscheidnemend VVG-bestuurslid Evelien Rijsbosch - integraal online - en enkele recensies.

Het herfstnummer van Historica staat in het teken van de geschiedenis van emoties. Het thema vertaalt zich in bijdragen over

  • emoties en moederschap in brieven van delinquente meisjes in België
  • de reacties op een anti-slavernijtoneelstuk eind 18de eeuw in Nederland
  • liefsdesverdriet in werken van vrouwelijke troubadours uit de 12de en 13de eeuw en het zuiden van Frankrijk
  • politieke vriendschappen tussen Thatcher en Reagan, Mitterand en Kohl

Laura Nys schreef het inleidende artikel en had een genderview met Tine Van Osselaer, in wiens onderzoek de geschiedenis van emoties een belangrijke plaats inneemt.

In het tweede Historica-nummer van 2018 lees je over:

  • De motieven van Nederlandse verpleegsters aan het Oostfront tijdens WOIICover Historica 2018 2
  • Verzetsstrijdster Jacoba van Tongeren tijdens de Tweede Wereldoorlog
  • Bestsellers uit de jaren 1970 en 1980 over heroïneverslaafden
  • De carrière van architecte Margaret Staal-Kropholler in het licht van de opdracht voor 'Huis 13'
  • Gender en voogdij in het zestiende-eeuwse Antwerpen

En natuurlijk is er ook een genderview, met Dawn Skorczewski.

Het eerste nummer van Historica uit 2018 bevat een mooie mix artikels. Komen aan bod:

  • Het schrijverschap van Cissy Van Marxveldt
  • Visies op de rol van vrouwen in de Italiaanse eenmaking
  • Relaties tussen mannen en vrouwen in monastieke centra in de middeleeuwen
  • Prostitutieklanten als afwezigen in het historisch instituut
  • De collecties van de Stichting Historisch Verpleegkundig Bezit

En natuurlijk ook een genderview, met Maria Grever.

Het zomernummer van Historica brengt een genderview met Christa Matthys. Verder lees je onder meer over:

  • Wat cultuur betekende voor Joodse vrouwen in Wenen in de periode 1890-1938
  • De nadagen van heksenwaan en magisch denken in de Zuidelijke Nederlanden
  • Muziek, gender en homoseksualiteit in het werk van Lawrence Alma-Tadema 
  • De winnares van de J. Naberprijs over de eerste generatie vrouwelijke hoogleraren aan de UGent

Het herfstnummer staat in het teken van burgerschap, met artikels over:cover historica nr. 3 2017

  • De rechtspositie na WOII van Nederlandse vrouwen die door huwelijk de Duitse nationaliteit hadden gekregen
  • Het grenzeloze reizen van journaliste en schrijfster Mary Pos
  • Marronvrouwen in het grensgebied tussen Suriname en Frans-Guyana
  • De positie van de Mapuche in de Chileense staat

Lees ook online de genderview met Halleh Ghorashi.

Het eerste Historica-nummer van 2017 is uit.

Daarin, naast een Genderview met Geertje Mak, onder andere:

  • Genderrollen in het werk en leven van Anton de Kom
  • Vrouwen in de Rijkswerkinrichting en het Damescomité tot Zedelijke Verbetering van de Gevangenen 1892-1918
  • Charlotte Kellogg: België in de ogen van een Amerikaans schrijfster (1916-1921)
  • Nassau-vrouwen als oorlogsvorstinnen in de vroegmoderne tijd. De rol van Catharina Belgica van Oranje-Nassau, Amalia van Nassau-Hessen-Kassel en Sophie Hedwig van Nassau-Diez in de Dertigjarige Oorlog

Historica nummer 3 van 2016 heeft als thema Black History en bevat een Genderview met Bambi Ceuppens.

In dit nummer onder andere:

  • The Black, Migrant & Refugee Women’s Movement in the Netherlands
  • Ain’t I a Woman? Het leven en de woorden van Sojourner Truth (c. 1797-1883)
  • Feministische Uitgeverij Sara (1976-1987), een inclusieve geschiedenis
  • Een portret van de Afro-Russische historica Lily Golden (1934-2010)